Adaptogeen
Adaptogeen is een verzamelnaam voor planten of paddenstoelen die in de traditionele geneeskunde worden geassocieerd met het helpen handhaven van balans bij dagelijkse belasting. Het concept van adaptogenen is afkomstig uit de Sovjet-farmacologie van de twintigste eeuw, waarbij onderzoekers zoals Nicolai Lazarev en Israel Brekhman het begrip gebruikten om een klasse van stoffen te beschrijven die het lichaam zouden helpen omgaan met fysiologische en psychologische belasting. Bekende planten die onder de adaptogeen-noemer worden geschaard zijn ashwagandha, rhodiola rosea, ginseng, maca en reishi-paddestoel, elk met een eigen historisch gebruik in verschillende traditionele geneeskunde-tradities wereldwijd.
Oorsprong van het concept
Het begrip adaptogeen werd in de jaren veertig van de twintigste eeuw geïntroduceerd door de Sovjet-farmacoloog Nicolai Lazarev. Hij beschreef adaptogenen als stoffen die een niet-specifieke weerstand van het lichaam verhogen. De term werd later verder uitgewerkt door Israel Brekhman, die Siberische ginseng (Eleutherococcus senticosus) als modelstof gebruikte voor zijn onderzoek. Het concept was van oorsprong gericht op het verbeteren van de veerkracht van Sovjet-soldaten en -atleten, wat de vroege populariteit van adaptogenen in prestatiecontexten verklaart.
Gebruik in verschillende tradities
Veel planten die als adaptogeen worden gecategoriseerd, hebben een lange geschiedenis van gebruik in niet-westerse geneeskunde. Ashwagandha is al meer dan drieduizend jaar onderdeel van de Ayurvedische geneeskunde in India. Rhodiola rosea werd traditioneel gebruikt in Scandinavische en Russische volksgeneeskunde. Ginseng is een van de meest bestudeerde kruiden in de traditionele Chinese geneeskunde. Reishi-paddestoel heeft een eeuwenlange gebruiksgeschiedenis in Japan en China. De historische context van gebruik is een onderdeel van de profielen van deze planten, maar vormt geen wetenschappelijk bewijs voor specifieke gezondheidsclaims.
Regulatoire status van claims
In Europa is de term adaptogeen geen officieel erkende categorie voor gezondheidsclaims onder EFSA Verordening 432/2012. Aanbieders mogen het woord adaptogeen gebruiken als beschrijvende categorie, maar mogen geen specifieke gezondheidsclaims verbinden aan planten die als adaptogeen worden bestempeld tenzij die claims zijn goedgekeurd door EFSA. Voor ashwagandha, rhodiola en andere adaptogenen zijn op dit moment geen goedgekeurde EFSA-gezondheidsclaims beschikbaar, wat betekent dat aanbieders deze producten uitsluitend als voedingssupplementen mogen aanbieden zonder medische of gezondheidsgerelateerde uitspraken.
Wetenschappelijke stand van zaken
De wetenschappelijke literatuur over adaptogenen is omvangrijker dan die over veel andere supplementcategorieën, maar bestaat voor een groot deel uit preklinische studies en observationeel onderzoek. Gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek van voldoende omvang en kwaliteit is beschikbaar voor sommige adaptogenen maar ontbreekt voor anderen. EFSA heeft claims voor de meeste adaptogeenplanten beoordeeld en afgewezen wegens onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor specifieke gezondheidsclaims bij de onderzochte doseringen.
Gebruik als voedingssupplement
In Nederland en de rest van Europa worden adaptogene planten als ashwagandha en rhodiola rosea legaal verkocht als voedingssupplementen zonder gezondheidsclaims. Consumenten die interesse hebben in adaptogene planten als aanvulling op hun voedingspatroon worden aangeraden producten te kiezen met transparantie over herkomst, standaardisatie en derde-partij-testen, en bij twijfel een arts of apotheker te raadplegen, met name bij gebruik in combinatie met medicatie of bij bestaande gezondheidsproblemen.
De wetenschappelijke interesse in adaptogenen is de afgelopen jaren gegroeid, wat heeft geleid tot meer gerandomiseerde gecontroleerde studies voor individuele planten zoals ashwagandha en rhodiola. Deze studies bieden waardevolle informatie over de farmacologische eigenschappen van specifieke plantextracten, maar vertalen zich niet automatisch naar goedgekeurde gezondheidsclaims in de Europese context. Consumenten die meer willen leren over wetenschappelijk onderzoek naar specifieke adaptogene planten kunnen de publieke EFSA-database raadplegen voor een overzicht van beoordeelde claims en de wetenschappelijke onderbouwing die is beoordeeld.
Het adaptogeen-concept blijft wetenschappelijk relevant als kapstok voor onderzoek naar planten die brede biologische activiteit vertonen. De groeiende beschikbaarheid van gerandomiseerd onderzoek voor individuele adaptogene planten maakt het mogelijk om de wetenschappelijke basis van het concept te versterken met meer precies omschreven werkingsmechanismen en klinische toepassingscontexten in de komende jaren van supplementonderzoek.
