IJzer
IJzer is een essentieel mineraal dat een centrale rol speelt in de aanmaak van hemoglobine, het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof transporteert door het lichaam, en in myoglobine, een vergelijkbaar eiwit in spierweefsel dat zuurstof opslaat voor gebruik tijdens spieractiviteit. Naast deze zuurstoftransportfuncties is ijzer betrokken bij de werking van diverse enzymen in de energiestofwisseling en de DNA-synthese. IJzer is kwantitatief het meest abundante sporenelement in het menselijk lichaam en een van de meest voorkomende voedingstekorten wereldwijd, met name bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd, zwangere vrouwen, adolescenten en mensen die weinig vlees eten.
EFSA-gezondheidsclaims voor ijzer
IJzer heeft meerdere door EFSA goedgekeurde gezondheidsclaims onder Verordening EU 432/2012. Goedgekeurde claims zijn onder andere: ijzer draagt bij tot de normale vorming van rode bloedcellen en hemoglobine; ijzer heeft een rol bij het normale zuurstoftransport in het lichaam; ijzer draagt bij tot de instandhouding van normale cognitieve functies; ijzer heeft een rol bij de normale energiestofwisseling; ijzer heeft een rol bij de normale werking van het immuunsysteem; en ijzer draagt bij tot de vermindering van vermoeidheid en moeheid.
Vormen van ijzersupplementen
IJzer is beschikbaar in diverse supplementvormen met sterk uiteenlopende biologische beschikbaarheid en maagdarmverdraagbaarheid. IJzersulfaat is de meest gebruikte en goedkoopste vorm maar kan maagdarmklachten veroorzaken. IJzercitraat en ijzergluconaat zijn organische vormen met betere verdraagbaarheid maar iets lagere ijzerconcentratie per gram. IJzerbisglycinate is een chelaatvorm met hoge biologische beschikbaarheid en uitstekende maagdarmverdraagbaarheid maar hogere kosten per mg elementair ijzer. Hemijzer, aanwezig in vleesproducten, heeft de hoogste biologische beschikbaarheid van alle ijzervormen maar is niet als supplement beschikbaar in geïsoleerde vorm.
Ijzerabsorptie en beïnvloedende factoren
De absorptie van ijzer wordt sterk beïnvloed door gelijktijdige voedingsinname. Vitamine C verhoogt de ijzerabsorptie significant door ijzer in de goed absorbeerbare ijzer-2-vorm te houden in de zure maaglomgeving en door de transportmechanismen voor ijzer-2 in de darmwand te faciliteren. Calciumrijke voeding, thee, koffie, volle granen en bepaalde peulvruchten verminderen de ijzerabsorptie door competitie voor absorptiemechanismen of door binding van ijzer in niet-absorbeerbare complexen. IJzersupplementen worden bij voorkeur ingenomen op een lege maag of met enkel water en vitamine C voor maximale absorptie.
Wie baat heeft bij ijzersuppletie
IJzersuppletie is het meest zinvol voor personen bij wie een ijzertekort of -armoede (anemie) is vastgesteld via bloedonderzoek. Blinde ijzersuppletie zonder vastgesteld tekort is niet aanbevolen: ijzeroverschot in het lichaam is geassocieerd met oxidatieve schade en kan schadelijk zijn. Vrouwen met hevige menstruatie, zwangere vrouwen, vegetariërs en veganisten, intensieve duursporters en personen met maagdarmklachten die ijzerabsorptie beperken behoren tot de groepen met verhoogd risico op ijzertekort die baat kunnen hebben bij gerichte suppletie na bloedonderzoek.
Gebruik en veiligheid
IJzersuppletie dient bij voorkeur te worden gestart op basis van bloedonderzoek dat een tekort bevestigt, en de dosering en duur van suppletie worden idealiter bepaald in overleg met een arts. Te hoge ijzerinname kan maagdarmklachten veroorzaken en is bij IJzerstapelingsziekte (hemochromatose) gevaarlijk. IJzersupplementen mogen nooit worden ingenomen door kinderen zonder medisch advies vanwege het risico op accidentele overdosering die ernstige gevolgen kan hebben.
Herijzer (heemijzer), aanwezig in rood vlees, gevogelte en vis, heeft een biologische beschikbaarheid van 15 tot 35 procent, aanzienlijk hoger dan niet-heemijzer uit plantaardige bronnen dat een biologische beschikbaarheid heeft van 2 tot 20 procent afhankelijk van de aanwezigheid van absorptie-bevorderende of -remmende factoren. Voor personen die weinig of geen vlees eten is bewuste aandacht voor de combinatie van niet-heemijzerbronnen met vitamine C bij maaltijden een praktische strategie om de ijzerabsorptie te maximaliseren voordat tot supplementering wordt overgegaan na bloedonderzoek.
Consumenten die overwegen ijzer te supplementeren zonder voorgaand bloedonderzoek wordt sterk aangeraden dit te bespreken met een arts. IJzersuplementen zonder aangetoond tekort zijn niet zonder risico: overtollig ijzer dat niet gebonden wordt aan hemoglobine circuleert als vrij ijzer dat als pro-oxidant kan werken. Een eenvoudig bloedonderzoek dat hemoglobine, ferritine en de totale ijzerbindingscapaciteit meet geeft voldoende informatie voor een weloverwogen beslissing over de noodzaak en dosering van ijzersuppletie.
