Melatonine
Melatonine is een hormoon dat van nature wordt aangemaakt door de pijnappelklier in de hersenen en een centrale rol speelt in de regulering van het circadiaan ritme, de biologische klok die slaap-waak cycli, hormoonsecretie en diverse metabole processen coördineert met de licht-donker cyclus van de dag. De aanmaak van melatonine wordt onderdrukt door blootstelling aan licht, met name blauw licht, en neemt toe in het donker. Melatonine als voedingssupplement heeft een bijzondere regulatoire status in Europa: in de meeste EU-landen wordt het beschouwd als een geneesmiddel of als een vrij verkrijgbaar supplement afhankelijk van de dosering en de presentatie.
Regulatoire status in Europa
De regulatoire status van melatonine als supplement versus geneesmiddel verschilt tussen EU-lidstaten. In Nederland is melatonine voor doseringen tot 0,29 mg per dag vrijgesteld van de geneesmiddelenstatus en beschikbaar als voedingssupplement. Voor hogere doseringen (zoals 1 mg, 1,9 mg of 5 mg per tablet) geldt melatonine in Nederland als geneesmiddel dat via de apotheek verkrijgbaar is. In andere EU-landen, waaronder Duitsland en België, gelden vergelijkbare doseringsgrenzen voor de supplementstatus van melatonine. Aanbieders dienen de nationale regelgeving per EU-land te kennen voor de correcte classificatie van melatonine-producten.
Goedgekeurde EFSA-gezondheidsclaims voor melatonine
Melatonine heeft goedgekeurde EFSA-gezondheidsclaims voor doseringen van 0,5 mg of meer per dag. Goedgekeurde claims zijn: melatonine draagt bij tot het verlichten van de subjectieve gevolgen van jetlag bij een dosering van 0,5 mg per dag (Verordening EU 432/2012, claim ID 1953); en melatonine draagt bij tot het verkorten van de inslaapduur bij een dosering van 1 mg melatonine kort voor het slapen gaan (claim ID 1698). Deze claims gelden uitsluitend voor de specifieke doseringen en toepassingscontext die zijn goedgekeurd door EFSA.
Melatonine en slaap
Melatonine is primair een ritme-regulator en niet een slaapsedativum zoals farmacologische slaapmiddelen. Het werkt door de timing van de slaap-waakcyclus bij te stellen, wat het bijzonder effectief maakt voor circadiaan ritme-gerelateerde slaapproblemen zoals jetlag en sociale jetlag door onregelmatige slaaptijden. Voor algemene insomnie of slaapkwaliteitsproblemen bij personen met een normaal circadiaan ritme is de wetenschappelijke evidentie voor melatonine beperkter dan voor specifieke toepassingen zoals jetlag en ploegendienst-gerelateerde slaapproblemen.
Gebruik en veiligheid
Melatonine wordt over het algemeen goed verdragen bij kortetermijngebruik bij gangbare doseringen. Bijwerkingen die worden gerapporteerd bij hogere doseringen omvatten slaperigheid overdag, hoofdpijn en duizeligheid. De timing van inname is essentieel: melatonine wordt effectief gebruikt 30-60 minuten voor het gewenste slaaptijdstip. Langdurig gebruik zonder aanwijzing van een arts wordt niet aanbevolen, met name voor kinderen bij wie het gebruik moet worden begeleid door een arts.
Praktische toepassingen
Melatonine is het meest effectief voor het verlichten van jetlag bij vluchten over meerdere tijdzones, voor het ondersteunen van aanpassing bij ploegenarbeid en voor personen met een vertraagd slaap-waakfasesyndroom (DSPS). De laagste effectieve dosering is de best practice bij melatoninesuppletie, waarbij 0,5-1 mg doorgaans voldoende is voor de meeste toepassingen en hogere doseringen geen proportioneel sterkere effecten produceren maar wel meer kans op bijwerkingen geven.
De keuze van de juiste melatonine-dosering is voor de goedgekeurde claims specifiek omschreven door EFSA: voor de jetlag-claim geldt een dosering van 0,5 mg en voor de inslaaptijdverkorting-claim geldt 1 mg, ingenomen kort voor het gewenste slaaptijdstip. Deze relatief lage doseringen zijn bewust, want melatonine werkt als een ritmesignaal en niet als een sedativum waarbij meer neerkomt op een sterker effect. Hogere doseringen dan wetenschappelijk onderbouwd zijn niet aanbevolen en zijn in Nederland voor een groot deel van de hogere doseringen uitsluitend als geneesmiddel via apotheek verkrijgbaar.
Blootstelling aan blauw licht van schermen voor het slapengaan onderdrukt de endogene melatonine-aanmaak en is een van de meest voorkomende oorzaken van vertraagde melatonine-pieken bij personen die moeite hebben met inslapen. Aanpak van de lichtblootstelling voor het slapengaan via blauw-licht-filters of het vermijden van schermen een uur voor bedtijd is een effectieve eerstelijns maatregel die melatonine-suppletie kan aanvullen of in sommige gevallen deels overbodig maken.
